07 - ذهن دو ساحتی

ذهن دو ساحتیپس این تصویر ، تصویر بیگانگی و سنگدلی و پوچی است . ما نمی توانیم با آفرینش فضاهای ذهنی نهفته در پس چشمان این قهرمانان با آنان برخورد کنیم ، آنگونه که با یکدیگر برخورد می کنیم . انسان ایلیادی ذهنیتی چون ما نداشت ؛ او باخبر نبود که از جهان باخبر است و فضایی ذهنی در درون نداشت تا به آن بنگرد . به منظور متمایزساختن ذهنیت موکنایی ها از اذهان آگاه مان ، می توانیم ذهنیت آنان را ذهن دو ساحتی بنامیم . اختيار ، طرح ریزی و آغازگری ، بدون آگاهی سازمان می یابند و سپس با زبانی آشنا به افراد گفته میشوند که این اقدام گاه با تجلی تصویری دوستی آشنا یا مرجعیت یا « خدا » ، یا گاه چونان صدایی صرف همراه است . افراد از این صداهای توهمی پیروی می کردند ، زیرا نمی توانستند آنچه را خود باید بکنند ، « ببینند » . چنین ذهنیتی تنها به ایلیاد منحصر نیست . ایلیاد صرفا فرضیه ای ارائه میکند که من در فصول بعد خواهم کوشید با بررسی بقایای دیگر تمدنهای باستان آن را اثبات یا نفی کنم . با وجود این ، اکنون بهتر است پیش از ادامه بحث برخی اعتراضات را مطرح سازیم که به روشن شدن پاره ای از مطالب کمک می کنند . اعتراض . آیا درست نیست که برخی پژوهشگران این شعر را بدون مبنای تاریخی کلا اثر یک انسان ، یعنی هومر ، میدانند و حتی وجود شهری به نام تروا ، به رغم کشفیات معروف شلیمان ( ۵۶ ) در قرن نوزدهم مشکوک است ؟ جواب . این تردید اخیرا با کشف لوحههای هیتی که متعلق به سال ۱۳۰۰ دوم قبل از میلادند و در آنها به وضوح به سرزمین آخائیها و پادشاه شان آگاممنون اشاره می شود ، از میان رفته است . فهرست مناطق یونان در کتاب به تروا کشتی فرستادند به الگویی که باستان شناسی کشف کرده ، بسیار شبیه است . گنجهای موکنایی که زمانی خیال پردازی های شاعرانه تلقی می شدند ، از ویرانه های گلولای گرفته شهر بیرون کشیده شدند . جزئیات دیگر ذکر شده در ایلیاد ، مراسم خاکسپاری ، انواع تجهیزات نظامی مانند کلاه خود شاخ گراز که دقیقا توصیف شده است ، در همان مکانهای مذکور در شعر از زیر خاک بیرون آورده شدند . بنابراین درباره ماهیت تاریخی آن شبههای برجای نمی ماند . ایلیاد نتیجه خلاق ادبی نیست و بنابراین موضوع مباحث ادبی هم نیست . ایلیاد تاریخی است که اژه ایهای موکنایی آن را ساخته اند و روان شناسان باید آن را بررسی کنند . مسئله یک یا چند مؤلفی بودن این منظومه را پژوهشگران کلاسیک دست کم به مدت یک قرن بی وقفه مورد بحث قرار داده اند . با این حال ، اثبات بنیادی تاریخی و حتی اثبات [ وجود مصنوعات ذکر شده در این شعر باید نشان دهند که واسطههای بسیاری بوده اند که وقایع را سینه به سینه از قرن سیزدهم قبل از میلاد به قرون بعدی منتقل کرده اند . بنابراین معقول تر این که فکر کنیم خلق این اثر جزئی از این انتقال سینه به سینه وقایع بوده است و نه کار فردی به نام هومر در قرن نهم قبل از میلاد . هومر ، اگر چنین کسی بوده باشد ، شاید صرفا نخستین حماسه سرایی باشد که سروده هایش نوشته شده اند . اعتراض . حتی اگر چنین باشد ، بر چه پایه ای باید فرض کنیم که یک شعر حماسی نشانگر [ ذهنیت راستین موکناییهای سده سیزدهم پیش از میلاد است ، درحالی که نخستین نسخه ای که می شناسیم ، نسخه ای است که به دست پژوهشگران اسکندرانی سده چهارم یا سوم پیش از میلاد تصحیح شده و آشکار است که باید روایاتی بسیار از آن موجود بوده باشد که مجموعه گردآوری شده آنها امروزه در دسترس ما است ؟ جواب . این اعتراض بسیار مهم با [ در نظر گرفتن تفاوتهای توصیفات این شعر و واقعیت معقول تشدید می شود . پشته های سنگی بدشکل علف پوش که باستان شناسان امروزی آنها را [ بقایای شهر پریام می دانند ، بیش از چند هزار متر مربع وسعت ندارند ، درحالی که بنابر روایت ایلیاد ۵۰,۰۰۰ نفر از شهر دفاع می کرده اند . حتی گاه درباره چیزهای پیش پا افتاده نیز چنان اغراق شده است که ناممکن می نماید : سپر آژاکس ، اگر از هفت لایه چرم گاو و یک لایه فلز درست شده بود ، تقریبا صدوپنجاه کیلو وزن می داشت . تاریخ قطعا تحریف شده است . محاصره ده سال طول می کشد و این مدت با در نظر گرفتن مشکلات تدارکاتی هر دو جبهه ناممکن است . این تحریفات تاریخی در دو دوره امکان وقوع داشته اند : دوره انتقال سینه به سینه داستان از جنگ تروا تا قرن نهم پیش از میلاد که الفبای یونانی به وجود آمد و این حماسه نوشته شد ، و دوره نگارش بعد از آن تا زمان پژوهشگران اسکندرانی قرون سوم و دوم قبل از میلاد که متن اصلاح شده و گردآوری شده ایشان نسخه ای است که امروزه در دست ما است . نمی توان تردید داشت که در دوره دوم میان نسخ گوناگون تفاوت هایی بوده است و بخشها و روایات دیگر ، حتی رویدادهایی که در زمانها و مکانهای مختلف روی داده اند ، به درون گرداب این داستان سهمناک کشیده شده اند . ولی احتمالاً همه این اضافات ، هم به سبب احترام کاتبان آن روزگار به شعر ...